Historia Zulusów
Shaka Zulu i powstanie Królestwa Zulusów
Jak mały klan Nguni stał się w ciągu zaledwie dekady jednym z najpotężniejszych królestw Afryki Południowej — oto historia Szaki Zulu, która stoi za kulturą prezentowaną dziś na wystawach.
Zobacz terminy pokazu kultury Zulu na GetYourGuide ↗Mały klan nad rzeką Mfolozi
Przed początkiem XIX wieku Zulusi byli niewielkim klanem pośród wielu ludów posługujących się językiem nguni w dzisiejszej prowincji KwaZulu-Natal, uznając zwierzchnictwo większego ugrupowania Mthethwa pod wodzą wodza Dingiswayo. Szaka, urodzony około lat 80. XVIII wieku jako syn zuluskiego wodza Senzangakhony, część dzieciństwa spędził na wygnaniu z matką Nandi, według relacji doświadczając trudnego i marginalizowanego dzieciństwa wśród krewnych. Zasłynął jako wojownik w systemie militarnym Mthethwa, zanim około 1816 roku objął przywództwo nad niewielkim klanem Zulusów, podobno przy poparciu Dingiswayo — co stało się punktem wyjścia do jego błyskawicznego i spektakularnego wzrostu znaczenia w regionie.
Reformy wojskowe, które zmieniły region
Szaka przypisuje się reorganizację sił Zulusów wokół regimentów opartych na grupach wiekowych (amabutho), zastąpienie tradycyjnej długiej włóczni do rzucania krótszą, kłującą iklwą do walki w zwarciu i decydujących starć oraz udoskonalenie formacji okrążającej „rogów bawoła” – taktyki kleszczy, w której skrzydłowe „rogi” otaczały wroga, centralna „pierś” wiązała go walką frontalną, a rezerwowe „biodra” pozostawały w gotowości z tyłu. W połączeniu z surowszą dyscypliną, ujednoliconymi tarczami i stałą służbą regimentalną zmiany te dały siłom Zulusów zdecydowaną przewagę taktyczną nad sąsiednimi plemionami, które wciąż walczyły w luźniejszych, mniej skoordynowanych formacjach. Do dziś stanowią one fundament choreografii pokazywanej w wioskach kulturowych.
Szybka ekspansja i Mfecane
W latach 1810–1820 królestwo Zulu gwałtownie się rozrastało, wchłaniając lub wypierając sąsiednie klany i stając się dominującą siłą w regionie, ze stolicą w kwaBulawayo. Ten okres wstrząsów i konfliktów w całej Afryce Południowej nazywany jest często Mfecane (lub Difaqane) — historycy wciąż debatują, na ile szerokie zniszczenia były wynikiem ekspansji militarnej Zulusów, a na ile innych ówczesnych nacisków, takich jak susza czy zakłócenia wywołane portugalskim handlem niewolnikami na wybrzeżu. Dlatego najlepiej postrzegać to jako naprawdę sporny obraz historyczny, a nie jedną ustaloną narrację.
Zamach i sukcesja
Szaka został zamordowany w 1828 roku przez swoich przyrodnich braci, Dingane'a i Mhlanganę, którzy – jak podają źródła – mieli dość jego coraz bardziej bezwzględnych rządów oraz narastającego ciężaru niemal nieustannych kampanii wojennych w ostatnich latach życia. Dingane objął tron i przewodził królestwu przez lata 30. XIX wieku, okres naznaczony poważnymi konfliktami z osadnikami voortrekkerów wkraczającymi do Natalu, zwłaszcza wokół bitwy nad Blood River w 1838 roku. Królestwo przetrwało pod rządami kolejnych władców, w tym Mpande, a następnie Cetshwayo, który panował, gdy królestwo Zulu stanęło w obliczu swojego najbardziej znanego konfliktu zewnętrznego – wojny anglo-zuluskiej z 1879 roku, opisanej szerzej w innym miejscu na tej stronie.
Dlaczego ta historia ma znaczenie w wiosce kulturowej
Taniec, strój i symbolika militarna widoczne dziś w kulturowych wioskach Zulu — dzida, tarcza ze skóry krowiej, zdyscyplinowana, oparta na formacjach choreografia indlamu — wywodzą się wprost z tego wczesno XIX-wiecznego okresu budowy państwa Zulu pod wodzą Shaki. Przewodnicy w miejscach takich jak PheZulu często wspominają o tej historii krótko podczas spaceru po wiosce i warto aktywnie wsłuchiwać się w te opowieści, jeśli chce się, by występ taneczny był czymś więcej niż tylko widowiskiem: to żywe echo konkretnej, dobrze udokumentowanej transformacji militarnej i politycznej, a nie generyczny „plemienny” pokaz oderwany od jakiejkolwiek historii.